Cmentarz żydowski

ul. Malmeda i ul. Zamenhofa

Cmentarz żydowski w Sokółce założony został pod koniec XVII w. Na tym cmentarzu ostatnie pochówki odbyły się w 1940 r. przed założeniem getta.  Osoby, które zmarły już w getcie chowane były na jego terenie w wyznaczonym miejscu (obecnie ul. Warszawska)

Cmentarz przed wojną miał piękne macewy , które zostały zabrane w czasie wojny przez Niemców. Wykorzystali je do utwardzenia terenu dookoła budynku, w którym znajdowała się ich siedziba (obecnie Biblioteka Publiczna na ul. Dąbrowskiego 12A). W 2022 r. zostały odnalezione podczas remontu tego budynku i przewiezione na cmentarz. Po zakończeniu II wojny światowej w przeciągu lat mieszkańcy Sokółki również dokonywali grabieży i zabierali z cmentarza co lepsze macewy, które  wykorzystywali  do utwardzania  swoich posesji  lub pod budowę domów. Miejscowy kamieniarz przerabiał macewy na pomniki (lata 60. i 70.).

Macewy, które pozostały zniknęły wśród bujnej roślinności porastającej cmentarz. Od 2014 r. podjęto próbę porządkowania terenu. Prace porządkowe zapoczątkowała Dina Feder Potomkini z Sokółki przeznaczając na ten cel fundusze jak i na postawienie tablicy poświęconej ofiarom Holocaustu (tablica stoi na placu Szkoły Podstawowej z Oddziałami Integracyjnymi Nr 2). Przez kolejne lata wolontariusze oczyścili z samosiejek i krzewów część cmentarza. Dalszy los prac porządkowych jest bardzo niepewny z powodu braku już wolontariuszy i funduszy.

Jedyne zachowane zdjęcie przedwojennego cmentarza żydowskiego w Sokółce

Cheder

Przy ul. Ściegiennego 1 w Sokółce stoi mały domek, który przed II wojną światową spełniał rolę chederu.

Cheder to szkoła żydowska o charakterze religijnym utrzymywana przez gminę religijną. Posyłano do niej wyłącznie chłopców, w wieku trzech lub pięciu lat.

W szkole uczniowie przygotowywali się do bar  micwy, ucząc się pisać i czytać po hebrajsku. Nauka trwała cały dzień, dzieci siedziały razem najczęściej w małym pomieszczeniu, w którym nierzadko mieściło się również  mieszkanie mełameda, czyli nauczyciela.

Dom z kolumnami i balkonem należał do rodziny Stoler . Zalman Stoler był znanym sokólskim fotografem mającym swój zakład fotograficzny na ul. Białostockiej. Zginął wraz żoną i synem w Treblince w 1942 r. Na przeciw chederu po drugiej stronie ulicy znajduje się w chodniku tablica pamiątkowa poświęcona Zalmanowi i jego rodzinie.

Mykwa

Mykwa to rytualna żydowska łaźnia. Jest to basen lub zbiornik z bieżącą wodą (źródlaną lub deszczową).

Rytuał kąpieli polegał na całkowitym zanurzeniu się w wodzie. Zarówno mężczyźni jak i kobiety dokonywali tego, nie zdejmując koszul. Ablucji towarzyszyła recytacja odpowiednich modlitw.

W mykwie płukano także nowe naczynia domowe.

W Sokółce budynek zachował się do dnia dzisiejszego i obecnie jest zamieszkany. Znajduje się na ul. Siennej 4.

Mykwa – ul. Sienna 4
ul. Sienna 4

Wyróżniający się Rabini

Izrael Der Novobranetz

Przewodnictwem duchowym służył m.in. rabin Izrael (zwany Der Novobranetz), średniego wzrostu mężczyzna z czarną brodą i okrągłą twarzą z małymi oczami. Był zawsze uśmiechnięty, bogobojny, prosty i uczciwy człowiek. Kochał ludzi i starał się ich uszczęśliwiać. Na co dzień prowadził sklep spożywczy. Na zakończenie szabasu rabin Izrael dokonywał Hawdala nad kielichem wina intonując modlitwę: „który uczyniłeś różnicę między dniem siódmym i sześcioma dniami pracy”, a otaczający go młodzi ludzie nucili za nim. W tym samym czasie rozdawał młodzieży cukierki, orzechy i inne słodkości.

Podczas Simchat Torah cała synagoga wraz z rabinem tańczyła i śpiewała na cześć Tory. Rabin Izrael poświęcał swoje życie i swój czas wychowywaniu dzieci Izraela w duchu tradycji.

Izaak Halewi Szuster

Rabin Szuster urodził się w Butrymańcach (województwo wileńskie). Wyksztalcił się w sławnej jesziwie w Słobódce i w koelu w Kownie. Urzędował w Sokółce od 1907 r. aż do 1941 r. Był uznawany za jednego z „wielkich” w Torze na Litwie i w Polsce. Dzięki stałym kontaktom z różnymi organizacjami pomocy z zagranicy: Niemcy Anglia, Nowy Jork rabini gmin otrzymywali pomoc materialną dla rejonu Sokółki. Interesował się osadnictwem w Palestynie, ufał w utrzymanie pokoju w tym kraju i składał w tajemnicy datki na te cele.

Był ostatnim sokólskim rabinem, postacią nietuzinkową, szanowaną zarówno  przez Żydów, jak i przez chrześcijan. Nosił charakterystyczny cylinder. W sprawach politycznych, społecznych czy związanych z miastem  zawsze pytano go o zdanie. Brał udział w wielu kongresach i komitetach, a jego wpływ na Sokółkę i okolicę był bez wątpienia wielki. Mieszkał na obecnej ulicy 1 Maja, obok budynku organizacji charytatywnej Leinat Tsedek, w której aktywnie działał. Tak wspominał go mieszkaniec Sokółki Czesław Biziuk: „(…) Ostatnim rabinem w Sokółce był Szuster, który pozostał w mej pamięci jako  człowiek niezwykle mądry, pryncypialny i tolerancyjny. Gdy spaliły się  zabudowania Polaka, Żydzi spieszyli mu z pomocą na polecenie  właśnie rabina Szustera. (…)”. W 1941 roku, w święto Purim, Niemcy wkroczyli do sokólskiego getta i zabrali rabina z domu. Wywieźli go do więzienia w Białymstoku, gdzie był  torturowany, a potem zamordowany.

Źródło: Księga Pamięci Żydów Sokólskich

Zdjęcie podkoloryzowane

Synagogi w Sokółce

W naszym mieście do wybuchu II wojny światowej była synagoga główna i cztery Batei Midrash. Trzy z nich znajdowały się w rejonie zwanym Schulhof (dziedziniec szkolny).

Główna Synagoga była nieco mniejsza od kościoła katolickiego pod wezwaniem św. Antoniego, zaś większa od cerkwi pod wezwaniem Aleksandra Newskiego stojącej w centrum miasta.

Arka w Głównej Synagodze (Aron Ha-kodesz) była przyozdobiona dekoracyjnymi ornamentami, kwiatami i rzeźbami. Górne krawędzie przedstawiały wyrzeźbionych z drewna, zwróconych do siebie twarzami cherubinów, a pośrodku, pomiędzy nimi znajdował się łuk z wyrzeźbionymi na nim tablicami z dziesięcioma przykazaniami lśniącymi złotą farbą. Nad tablicami widniały dwie wyrzeźbione dłonie z rozpostartymi palcami symbolizujące Kapłana błogosławiącego wiernych. Zasłony okrywające arkę były pięknie haftowane błyszczącymi literami oświecającymi oczy tych, którzy na nie patrzyli.

Obok Arki znajdowało się podium używane przez chazana. Z podium do Arki prowadziły dwa szerokie stopnie, które służyły też jako „scena” dla chóru synagogalnego, który towarzyszył chazanowi podczas modlitw, szczególnie podczas wielkich świąt. Sanktuarium mieściło się w dużej sali z wysokimi oszklonymi oknami z kolorowymi szybkami. Drzwi wejściowe były wysokie i szerokie.

W środku synagogi była umieszczona bima, a na niej stół do czytania Tory i innych obrzędów. Kongregacja siedziała na ławkach rozmieszczonych dookoła bimy. Ściany lśniły. Przed wschodnią ścianą znajdowało się symboliczne krzesło Proroka Eljasza. Do Sanktuarium prowadził szeroki i wysoki korytarz. Po jego obu stronach znajdowały się dwie oddzielne sale modlitewne. W jednej z nich Tiferet Bachurim modliła się młodzież.

W latach 1939 – 1941, synagoga była użytkowana jako magazyn zbożowy, zaś po roku 1944 jako hala targowa. W końcu świątynię rozebrano i na bazie części fundamentów z wykorzystaniem odzyskanych cegieł wzniesiono szkołę, którą obecnie jest Szkoła Podstawowa z Oddziałami Integracyjnymi Nr2.

Źródło: Księga Pamięci Żydów Sokólskich, Twardy Róg 2021.

TABLICA UPAMIĘTNIAJĄCA GETTO SOKÓLSKIE I SYNAGOGĘ

GŁÓWNA SYNAGOGA

Główna (dwukondygnacyjna) Synagoga znajdowała się przy dzisiejszej ul. Szkolnej (na planie dzisiejszej Szkoły Podstawowej z Oddziałami Integracyjnymi Nr 2), świątynia miała dwa rzędy zwieńczonych półkoliście okien. Wschodnia ściana budynku była pozbawiona okien. Wewnątrz, wokół pierwszego piętra głównej sali modlitewnej rozciągały się galerie przeznaczone dla kobiet, a w budynku mieściły się także siedziby sądu rabinackiego oraz zarządu gminy żydowskiej.

GETTO

Niemcy utworzyli getto po wkroczeniu do miasta w czerwcu 1941 roku. Uwięzili w nim ok. 8 tys. Żydów z Sokółki, Janowa, Krynek i Czyżewa, którzy byli wykorzystywani do budowy pobliskiego zbiornika wodnego (obecne jezioro na Zielonym Osiedlu). Getto obejmowało obszar między ulicami 1Maja (dawniej 3 Maja) poczynając od budynku dzisiejszej apteki pod nr 17, aż do posesji na ul. 1 Maja nr 59. Stamtąd ogrodzenie szło do torów kolejowych, równolegle do ul. Siennej. Następnie od południa wzdłuż ul. Kolejowej i od niej w części wschodniej do ul. 1 Maja. Główna brama do getta znajdowała się u wylotu ul. Warszawskiej od strony ul. 1 Maja, a przy niej budka, w której siedział niemiecki policjant.

 Ogrodzenie zamykało się wzdłuż torów kolejowych. Teren getta był ogrodzony szczelnym około 3 metrowym ogrodzeniem z desek zakończonym u góry drutem kolczastym i opuszczenie go było możliwe jedynie za zezwoleniem komendanta. Poważne braki żywnościowe w getcie starano się wyrównywać przemytem przez jego ogrodzenie. Likwidacja getta nastąpiła 24 stycznia 1943 roku. Część więźniów została wywieziona do obozu przejściowego w Kiełbasinie koło Grodna, skąd trafiła do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Treblinka i Auschwitz.